جنایت بر مادون نفس؛ از چیستی تا مجازات
جنایتی که بر جسم افراد وارد میشود انواع گوناگونی دارد. برخی اوقات شدت جنایتی که بر جسم وارد میشود به حدی زیاد است که باعث کشته شدن آن شخص و یا در مراتب پایینتر باعث قطع عضو، نقص عضو و یا از کارافتادگی میشود. چنین جنایاتی در قانون مجازات اسلامی جنایت مادون نفس نام میگیرد. مجازاتی که برای این جنایت در نظر گرفته شده است بستگی به نوع آن و میزان آسیبی که به شخص وارد شده است متفاوت است. گاهی مجازات این جرم قصاص و گاهی نیز دیه است. بهترین کار این است که اگر این جرم نسبت به شما واقع شد و یا آن را مرتکب شدید حتما با یک وکیل کیفری حرفهای مشورت کنید و از راهنماییهای او در این مسیر استفاده کنید. در ادامه این مطلب همراه ما باشید تا کامل با این جنایت آشنا شویم و ببینیم چه انواعی دارد و مجازات هر یک چیست.
مادون نفس چیست؟
احتمالا اولین سوالی که به ذهنتان آمد پیش از مطالعه این مطلب این بود که مادون نفس یعنی چه؟ اجازه بدهید یک نکته کلی به شما بگوییم؛ هر آسیبی که به جسم انسان وارد شود جرم محسوب شده و مشمول مجازات است. همانطور که بالاتر هم اشاره کردیم گاهی شدت این آسیب به قدری زیاد است که منجر به مرگ شخص میشود که به آن جنایت بر نفس میگویند. گاهی نیز شدت آسیب کمتر است و موجب از بین رفتن یک عضو و یا منافع آن و یا حتی تغییر شکل آن میشود که به چنین آسیبی جنایت بر مادون نفس میگویند.
این نوع جنایت همانطور که اشاره کردیم مجازاتهای مختلفی بستگی به شدت جنایت و عمدی یا غیرعمدی بودن آن دارد. به عنوان مثال مجازات این جنایت در حالت عمد، قصاص و حبس و در برخی شرایط دیه است و در حالت غیرعمد دیه و ارش تعیین میشود. در ادامه انواع مجازات جنایت مادون نفس را بررسی میکنیم.
مجازات جرم مادون نفس چیست؟
گفتیم که جرم مادون نفس براساس شدتش و عمدی یا غیرعمدی بودن آن مجازاتهای مختلفی دارد. در ادامه دقیقتر این مجازاتها را بررسی میکنیم.
- قصاص: براساس ماده 386 قانون مجازات اسلامی: «اگر متهم به صورت عمدی بر اعضای بدن بزه دیده آسیبی را وارد کند، در صورت تقاضای ولی بزه دیده یا خود شخص و وجود شرایط مقرر در قانون، مجازات قصاص برای این نوع جرم در نظر گرفته می شود. اگر هیچ نوع شرایط قانونی برای قصاص عضو موجود نباشد، مطابق با قانون مجازات، دیه یا حبس تعزیری قابل اجراء خواهد بود.»
شرایطی که برای قصاص وجود داشته باشد در ماده 393 قانون مجازات اسلامی آمده است که از قرار زیر است:
- حکم قصاص برای عضوی تعیین شود که جنایت نسبت به آن صورت گرفته است. محل قصاص باید یکسان با محل جنایت باشد.
- احتمال کشته شدن متهم بر اثر قصاص وجود نداشته باشد.
- احتمال وارد شدن صدمه به دیگر اعضای متهم وجود نداشته باشد.
- عضو کامل را نباید در مقابل عضو ناقص قصاص کرد.
- دیه: گاهی امکان اجرای مجازات قصاص برای مجرم وجود ندارد (بنا به دلایل فوق) و یا بر اساس ماده 401 قانون مجازات اسلامی که بیان میدارد: «در جنایت مأمومه، دامغه، جائفه، هاشمه، منقله، شکستگی استخوان و صدماتی که موجب تغییر رنگ پوست یا ورم بدن می شود، قصاص ساقط است و مرتکب علاوه بر پرداخت دیه به تعزیر مقرر در کتاب پنجم «تعزیرات» نیز محکوم می شود.» مجرم محکوم به پرداخت دیه میگردد.
- حبس تعزیری: دیگر مجازاتی که میتوان برای جنایت مادون نفس در نظر گرفت حبس تعزیری است. طبق ماده 614 قوانین مجازات اسلامی و گفته های وکیل پایه یک دادگستری: «هر شخصی که به صورت عمدی مرتکب به ضرب و جرح علیه فرد دیگری شود و ضرب و جرح منجر به شکستن اعضای بدن، قطع عضو، از کار افتادگی عضو، ایجاد بیماری دائمی، زایل شدن عقل و… شود، در صورت عدم امکان قصاص برای متهم حبس تعزیری به مدت 2 تا 5 سال در نظر گرفته میشود.»
نکته: در صورتی که مجرم به حبس تعزیری محکوم شده باشد و بزه دیده درخواست دیه از او بکند، مجرم باید دیه را بپردازد. حال اگر برای آسیب به بزه دیده از چاقو، اسلحه و… استفاده کرده باشد در کنار مجازاتهای ذکر شده به حبس از 3 ماه تا 1 سال محکوم میشود.
بررسی دیه انواع جرایم مادون نفس
گفتیم که یکی از مجازاتهای جرم مادون نفس پرداخت دیه است که انواع مختلفی دارد. در ادامه انواع دیه مادون نفس را بیشتر بررسی میکنیم:
- دیه از بین رفتن منفعت بدن:
در صورتی که به دلیل آسیب وارد شده، حس یا منفعت عضو آسیب دیده از بین برود، مجرم باید دیه آن عضو را به بزه دیده بپردازد.
- دیه اتلاف اعضای بدن:
در صورتی که از عضو آسیب دیده تنها یک عدد در بدن وجود داشته باشد مانند نخاع، بینی، زبان، آلت تناسلی و…، مجرم باید دیه کامل بپردازد. اگر از عضو دو عدد در بدن وجود داشته باشد نیز به همین صورت است و مجرم باید دیه کامل بپردازد.
- دیه جراحات در جرم مادون نفس:
اگر آسیبی که به بزه دیده وارد شده است در حد جراحت باشد نه از بین رفتن منفعت و یا تلف شدن، در این حالت پزشکی قانونی باید میزان جراحت را مشخص کند و بر اساس آن دیه را تعیین نماید.
اکراه در جنایت مادون نفس
جنایت مادون نفس جنایتی است که بر جسم انسان وارد میشود. یکی از مسائلی که در این نوع جنایت مطرح است، اکرا است. درواقع اگر اکراه در این جرم اثبات شود، برای مجرم تخفیف قائل میشوند. بنابراین اگر ثابت شود که شخص مجرم تحت تاثیر اکراه این جرم را انجام داده است مجازات قصاص از او رفع میشود. در چنین شرایطی این اکراه کننده است که به مجازات قصاص محکوم میشود.
نکته مهمی که در مورد اکراه وجود دارد این است که ادعای اکراه در جنایت مادون نفس باید در دادگاه ثابت شود. درصورتی که به اثبات نرسید، با سوگند صاحب حق قصاص، شخص مباشر قصاص خواهد شد. بنابراین اصل بر عدم اکراه است و فرض بر آن است که شخص مباشر باید ثابت کند که اکراه در میان بوده است.
مجازات تعزیری در جرایم مادون نفس
گفتیم که صدمات و آسیبهایی که به بزه دیده وارد میشود ممکن است به صورت عمدی و یا غیرعمدی رخ دهد. در صورتی که این جرم به صورت غیرعمدی رخ دهد (فرقی ندارد که شبه عمد باشد یا خطای محض) مرتکب به پرداخت دیه محکوم میشود و مجازات قصاص در مورد او اجرا نمیشود. اما اگر این جرم به صورت عمدی رخ دهد، در صورتی که مرتکب شرایط قصاص را داشته باشد که قصاص میشود و اگر هم نداشته باشد به پرداخت دیه محکوم میشود. اما نکتهای که در صورت عمدی بودن جنایت بر مادون نفس وجود دارد این است که چه قصاص باشد چه نه، مرتکب به حبس تعزیری محکوم خواهد گردید.
در حالتی که این جنایت عمدی رخ داده باشد و بزه دیده شکایت نکند و یا آنکه از حکم قصاص گذشته و رضایت دهد، مرتکب به دلیل آنکه خوف و اختلال در نظم جامعه ایجاد کرده است به حبس از 3 ماه تا 2 سال محکوم میشود.
به موجب ماده 614 قانون مجازات اسلامی: «هرگاه شخص عمدا به دیگری جرح یا ضربی وارد آورد که باعث نقصان یا شکستن یا از کار افتادن عضوی از اعضا یا منتهی به مرض دائمی یا فقدان یا نقص یکی از حواس یا منافع یا زوال عقل مجنی علیه شود، در مواردی که امکان قصاص وجود نداشته باشد، اگر اقدام وی موجب اخلال در نظم و صیانت و امنیت جامعه یا بیم تجری مرتکب یا دیگران شود به 2 یا 5 سال حبس محکوم خواهد شد و در صورت درخواست مجنی علیه مرتکب به پرداخت دیه نیز محکوم میشود.
در جنایت عمدی اگر مجرم سلاح گرم یا سرد با خود حمل نماید، حتی اگر عمل وی باعث آسیب به مجنی علیه نشود، باز هم به مجازات حبس از ۳ ماه تا ۱ سال محکوم خواهد شد.»
سخن پایانی
جنایت مادون نفس به جرمی گفته میشود که نسبت به بدن انسان انجام شود اما شدت جراحت به حدی نباشد که باعث کشته شدن او شود. این جنایت در صورت عمدی بودن و جمع بودن سایر شرایط مجازات قصاص به همراه دارد. مرتکب محکوم به تحمل همان صدمهای میشود که بر شخص وارد کرده است. در غیر این صورت باید دیه آن را پرداخت کند.
