ساعت یازده شب است، مادرتان از عصر چند بار استفراغ کرده و حالا حتی آب هم در معده‌اش نمی‌ماند. اولین فکر بیشتر خانواده‌ها این است که «یک سرم بزنیم، حالش جا می‌آید». گاهی حق با آن‌هاست و گاهی نه. این راهنما مسیر تزریق سرم در منزل را از لحظه‌ی تصمیم تا پایان سرم مرور می‌کند تا بدانید چه انتظاری داشته باشید، چه چیزهایی را بپرسید و چه زمانی باید به‌جای سرم در خانه راهی اورژانس شوید.
قبل از تماس: سرم در خانه یا اورژانس؟
سرم وریدی یعنی رساندن آب، املاح و گاهی دارو مستقیم به رگ. پزشکان در کم‌آبی خفیف تا متوسط بعد از اسهال و استفراغ، در ضعف دوره‌ی نقاهت یا وقتی بیمار نمی‌تواند بخورد و بنوشد، گاهی سرم را لازم می‌دانند. اما سرم جای تشخیص را نمی‌گیرد. اگر کم‌آبی خفیف است و بیمار می‌تواند جرعه‌جرعه مایعات بنوشد، محلول خوراکی ORS در بیشتر موارد کافی است. سازمان جهانی بهداشت هم همین را برای اسهال در همه‌ی سنین توصیه می‌کند.
این نشانه‌ها یعنی سرم در خانه کافی نیست و باید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا بیمار را به بیمارستان برسانید:
- گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا پاسخ‌ندادن
- درد شدید یا رو به افزایش شکم، استفراغ سبز یا خونی، یا اسهال خونی
- درد قفسه‌ی سینه، تنگی نفس یا غش‌کردن
- ادرارنکردن در بیشتر طول روز
- در شیرخوار: فرورفتگی ملاج، پوشک خشک در چند ساعت گذشته، گریه‌ی بدون اشک یا بی‌حالی
- تب بالا همراه با سفتی گردن یا لکه‌های پوستی که با فشار لیوان کم‌رنگ نمی‌شوند
برای بیمار قلبی یا کلیوی هم حجم و نوع سرم را باید پزشک تعیین کند. مایع اضافه برای این بیماران می‌تواند خطرناک باشد.
پشت تلفن چه چیزهایی را بگویید؟
اگر شرایط بیمار با درمان در خانه جور است، در تماس با مرکز این اطلاعات را آماده داشته باشید:
- سن و وزن تقریبی بیمار، از کی حالش بد شده و علائم اصلی چیست
- بیماری‌های زمینه‌ای مثل بیماری قلبی، کلیوی، دیابت یا فشار خون، و داروهایی که مصرف می‌کند
- حساسیت دارویی
- نسخه‌ی پزشک، اگر دارید. برای سرم‌های دارودار، آنتی‌بیوتیک وریدی یا املاح، نسخه الزامی است
- ترجیحتان برای پرستار خانم یا آقا
مرکزی که کارش را جدی می‌گیرد، اگر پشت تلفن نشانه‌ی خطری بشنود، به‌جای اعزام پرستار شما را به اورژانس راهنمایی می‌کند. این یک امتیاز است، نه بدقولی.
وقتی پرستار رسید: پنج مرحله‌ی کار
وقتی پرستار در خانه است، کار با ارزیابی شروع می‌شود، نه با رگ‌گیری. روند معمول این است:
- ارزیابی: پرستار فشار خون، نبض و دما را می‌گیرد، نشانه‌های کم‌آبی را بررسی می‌کند و داروها و نسخه را مرور می‌کند. اگر چیزی نگران‌کننده ببیند، کار را شروع نمی‌کند و مسیر درست را می‌گوید.
- آماده‌سازی: دست‌ها شسته می‌شود و ست سرم و آنژیوکت یک‌بارمصرف جلوی چشم شما باز می‌شود.
- رگ‌گیری: معمولاً از رگ‌های ساعد یا پشت دست. رگ سالمندان و کودکان ظریف‌تر است و دست باتجربه می‌خواهد.
- تنظیم سرعت و پایش: بسته به نوع و حجم سرم، کار معمولاً ۳۰ تا ۹۰ دقیقه طول می‌کشد. در این مدت پرستار محل رگ را از نظر تورم، قرمزی و درد و حال بیمار را از نظر کهیر، تنگی نفس یا تپش قلب زیر نظر دارد.
- پایان: آنژیوکت بیرون آورده می‌شود، چند دقیقه روی محل فشار داده می‌شود و یک پانسمان کوچک می‌گذارند. بعد مراقبت‌های ساعت‌های آینده برای شما توضیح داده می‌شود.
کدام سرم؟ تصمیمش با کیست؟
رایج‌ترین سرم‌ها نرمال سالین، رینگر و رینگر لاکتات، سرم قندی و سرم قندی‌نمکی هستند. انتخاب بین آن‌ها به وضعیت بیمار بستگی دارد: کم‌آبی ساده، از دست رفتن املاح، افت قند یا ناتوانی در غذاخوردن. افزودن دارو، مولتی‌ویتامین یا املاح به سرم فقط با نسخه‌ی پزشک درست است.
اگر علت بدحالی مسمومیت غذایی یا ویروس معده است، راهنمای سرم برای اسهال و استفراغ کمک می‌کند بدانید چه زمانی مایعات خوراکی کافی است و چه زمانی درمان وریدی مطرح می‌شود.
کودکان و سالمندان
کودکان: در کم‌آبی خفیف و متوسط کودکان، اولین درمان معمولاً محلول خوراکی است که با قاشق یا سرنگ و کم‌کم داده می‌شود. اگر پزشک برای کودک سرم وریدی لازم دانست، رگ‌گیری او کار پرستاری است که با کودکان تجربه دارد. برای شیرخوار بدحال، قبل از هر چیز پزشک یا بیمارستان.
سالمندان: حس تشنگی در سالمندی ضعیف‌تر می‌شود و کم‌آبی ممکن است فقط با گیجی، بی‌اشتهایی یا زمین‌خوردن خودش را نشان بدهد. رگ‌ها شکننده‌ترند و بیماری قلبی یا کلیوی شایع‌تر است. برای همین سرعت سرم معمولاً آرام‌تر تنظیم می‌شود و پایش دقیق‌تری لازم است. در سالمند، سرم درمان کم‌آبی است؛ باید علت کم‌آبی را هم پیدا کرد.
هفت سؤال قبل از رزرو
- پرستار چه مدرکی و چند سال سابقه‌ی کار دارد؟
- قیمت اعلام‌شده نهایی است یا دارو، وسایل مصرفی و رفت‌وآمد جداگانه حساب می‌شود؟
- وسایل یک‌بارمصرف‌اند و جلوی خودم باز می‌شوند؟
- چه سرمی و به چه دلیلی تزریق می‌شود؟ برای آن نسخه لازم است؟
- اگر وسط کار واکنشی ایجاد شد، چه کار می‌کنید؟
- پرستار تا پایان سرم کنار بیمار می‌ماند؟
- زمان رسیدن چقدر است و در شب و روزهای تعطیل هم اعزام دارید؟
سؤال دوم مهم‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد. در بعضی مراکز، رقم اعلام‌شده فقط دستمزد زدن سرم است و مبلغ نهایی تا رسیدن پرستار معلوم نمی‌شود.
بعد از سرم
- کمی کبودی در محل آنژیوکت طبیعی است. اگر قرمزی، گرما یا تورم بیشتر شد، رگه‌ی قرمز در امتداد رگ دیدید یا درد زیاد شد، به مرکز خبر بدهید.
- نوشیدن مایعات خوراکی را جرعه‌جرعه ادامه بدهید و تا یکی دو روز غذای سبک بخورید.
- اگر علائم برگشت یا بدتر شد، سرم دوم جواب نیست؛ بیمار باید معاینه شود.
جمع‌بندی
سرم در خانه برای بیماری که کم‌آبی خفیف تا متوسط دارد و نشانه‌ی خطری ندارد، راحت و کم‌دردسر است، به شرط اینکه پیش از آن ارزیابی درستی انجام شود. در تهران مراکزی مثل کارن درمان این خدمت را شبانه‌روزی و با مبلغ یکجا، شامل دارو، وسایل و رفت‌وآمد، ارائه می‌دهند. می‌شود پیش از اعزام، شرایط بیمار را تلفنی با آن‌ها مرور کرد.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و نظر پزشک نیست.
